HET PROPRIOCEPTIEVE SYSTEEM: HET ZINTUIG DAT VAN BINNENUIT REGULEERT

Proprioceptie is een van de acht zintuigen, maar het is er één die je niet ziet, niet hoort en zelden bewust ervaart. Toch is het voortdurend actief, dag en nacht. En bij mensen met dementie of NAH speelt het een grotere rol dan vaak wordt beseft.

Wat is het proprioceptieve systeem?

Het proprioceptieve systeem zit in onze spieren, pezen en gewrichten. Het stuurt voortdurend informatie naar het brein over de positie van het lichaam, de kracht waarmee we bewegen en de spanning in onze spieren. Het geeft ons lichaamsbewustzijn, het gevoel van waar we zijn in de ruimte, hoe hard we iets vastpakken, of we rechtop zitten.

Zonder proprioceptie zouden we moeten kijken naar onze handen om te weten wat ze doen of kijken naar onze voeten voor elke stap die wij zetten. Met proprioceptie weten we dat al voor we kijken.

Proprioceptie en het evenwicht

Evenwicht hangt af van drie systemen die samenwerken:

• Het proprioceptieve systeem (positiezin vanuit spieren en gewrichten)
• Het vestibulaire systeem (het evenwichtsorgaan in het binnenoor)
• Het visuele systeem (wat de ogen ons vertellen over onze positie)

Bij mensen met dementie of NAH kan één of meer van deze systemen minder goed functioneren. Dat verhoogt het valrisico, maar het verklaart ook waarom iemand onzeker kan bewegen, vastgrijpt of juist schuwt te lopen.

Proprioceptie als regulator

Wat proprioceptie zo bijzonder maakt, is de regulerende werking ervan. Proprioceptieve prikkels (via beweging, diepe druk of weerstand) hebben een kalmerende en organiserende invloed op het zenuwstelsel.

• Bij overprikkeling: diepe druk (een stevige aanraking, een verzwaarde deken) helpt het brein kalmeren
• Bij onderprikkeling: duw- en trekbewegingen, sjouwen of kneden helpen activeren en de alertheid verhogen
• Als anker: zodra de juiste alertheid bereikt is, helpt proprioceptieve input (samen met tactiele input) die toestand vast te houden

Proprioceptie is daarmee een van de meest veelzijdige zintuigen die we in de zorg kunnen inzetten: kalmerend én activerend, afhankelijk van wat iemand nodig heeft.

De relatie tussen proprioceptie en pijn

Een minder bekend maar waardevol inzicht: proprioceptie heeft directe invloed op pijnbeleving. Dit loopt via meerdere mechanismen:

• Een goed werkend lichaamsschema helpt pijn correct te lokaliseren. Bij proprioceptieve ondergevoeligheid, wat vaker voorkomt bij mensen met NAH of neurodiversiteit, kan dat lichaamsschema minder helder zijn, waardoor pijn moeilijker te plaatsen is.
• Bewegen levert proprioceptieve prikkels op die via het ruggenmerg dezelfde route nemen als pijnprikkels. Omdat de pijnpoorten in het ruggenmerg een beperkte capaciteit hebben, kan beweging letterlijk pijn verminderen: het drukt pijnprikkels weg.
• Een brein dat te weinig input krijgt, wordt gevoeliger. Het gaat 'beter luisteren' en daarmee ook pijn uitvergroten. Proprioceptieve input via beweging zorgt voor de informatie die het brein nodig heeft om die scherpstelling te verminderen.
• Proprioceptieve prikkels stimuleren de aanmaak van serotonine, wat de stressrespons verlaagt. Minder stress betekent minder pijnintensiteit.

In de praktijk betekent dit: regelmatige beweging, ook lichte beweging en ‘passieve beweging’ (cliënt wordt bewogen door een ander), kan bijdragen aan het welbevinden van cliënten die pijn ervaren, niet alleen als afleiding, maar fysiologisch.

Meer weten?

Op deze kennisbank vind je meer artikelen over dementie, NAH en sensorische informatieverwerking. Maar kennis lezen is iets anders dan kennis toepassen. Als je als zorgprofessional of team wilt leren hoe je dit vertaalt naar de dagelijkse zorg, dan is onze scholing de volgende stap.