WAT IS OVERSTEMMEN, EN HOE HERKEN JE HET IN DE ZORG? 

Als zorgprofessional zie je het dagelijks: een cliënt die voortdurend beweegt, plukt aan kleding of heen en weer wiegt. De neiging is om dat te benoemen als 'onrustig' of 'prikkelzoekend'. Maar soms is er iets heel anders aan de hand.

Wat is overstemmen?

Overstemmen is een reactie op overprikkeling waarbij iemand zélf een sterkere, voorspelbare prikkel creëert om een storende prikkel uit de omgeving of het lichaam te verdringen. Het brein kiest als het ware zelf zijn aandachtfocus, en dat is geen onwil of eigenwijsheid, maar een strategie.

Naast de bekende reacties op overprikkeling (vechten, vluchten of bevriezen) is overstemmen een vierde, minder bekende reactie. En juist dat maakt het zo gemakkelijk over het hoofd te zien.

Voorbeelden in de zorg

Overstemmen kan er op heel verschillende manieren uitzien:

• Een cliënt die voortdurend wiegt in een drukke woonkamer
• Iemand die knarst met zijn tanden of stevig op zijn vingers bijt tijdens drukke momenten
• Een cliënt die met zijn hoofd in de handen of op tafel ligt. 
• Iemand die steeds roept, tikt of humt als er veel omgevingsgeluid is
• Een cliënt die aan kleding trekt, plukt of wriemelt na een druk (bezoek)moment

Op het eerste gezicht lijkt dit soms op prikkelzoekend gedrag. Het verschil zit in de context: is er een verstorende prikkel aanwezig of aan vooraf gegaan? Dan is overstemmen waarschijnlijk een poging om daarmee om te gaan, niet een behoefte aan meer prikkels.

Waarom is dit inzicht waardevol in de ouderenzorg?

Bij mensen met dementie of NAH is het filtermechanisme van het brein aangetast. Prikkels komen harder, minder tot niet geordend  en soms overweldigend binnen. Tegelijkertijd is het vermogen om dat onder woorden te brengen beperkt.

Gedrag is dan communicatie. En overstemmen is een van de talen die iemand daarvoor gebruikt.

Als je dit als zorgprofessional herkent, kun je anders reageren. Niet: 'stop met tikken', maar: 'wat is hier te veel?' Niet: 'stop met plukken', maar: 'wat helpt deze client nu?'

"Gedrag begrijpen begint met de vraag: welk probleem probeert iemand hiermee op te lossen?"

Wat kun je als zorgprofessional doen?

Als je vermoedt dat een cliënt overstemt, zijn dit zinvolle stappen:

• Kijk naar de omgeving: wat is er aanwezig aan geluid, licht, drukte of aanraking?
• Observeer het patroon: treedt het gedrag op ná of tijdens een prikkelrijke situatie?
• Laat de strategie toe als die werkt, overstemmen is vaak functioneel
• Bied alternatieven aan die passen bij het voorkeurszintuig van de cliënt en die vergelijkbaar zijn aan de eigen overstemmingsstrategie van de client 
• Verlaag de prikkeldruk in de omgeving als dat mogelijk is

Meer weten?

Op deze kennisbank vind je meer artikelen over dementie, NAH en sensorische informatieverwerking. Maar kennis lezen is iets anders dan kennis toepassen. Als je als zorgprofessional of team wilt leren hoe je dit vertaalt naar de dagelijkse zorg, dan is onze scholing de volgende stap.