HALLUCINATIES BIJ DEMENTIE: WAT ZIET IEMAND ECHT?

Hallucinaties bij dementie horen bij de aandoeningen die het meest verontrustend zijn voor zorgprofessionals en naasten, en tegelijkertijd het lastigst om op te reageren. Want voor de persoon zélf is wat hij of zij ziet of hoort heel reëel. Het brein produceert een ervaring die van binnenuit niet te onderscheiden is van de werkelijkheid.

Wat is er dan precies aan de hand? En wat betekent dat vanuit een sensorisch perspectief?

Oorzaak 1: hersenbeschadiging per type dementie

De specifieke schade in het brein verschilt per vorm van dementie, en dat bepaalt ook hoe en wanneer hallucinaties voorkomen:

•  Bij Lewy body dementie zijn visuele hallucinaties een kernsymptoom. De cliënt ziet vaak gedetailleerde beelden van mensen of dieren. Dit komt door ophopingen van het eiwit alfa-synucleïne in de hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor visuele verwerking.
•  Bij Alzheimer ontstaan hallucinaties meestal pas in een later stadium. Schade aan de temporaalkwab en een afname van neurotransmitters verstoort de scheiding tussen interne beelden en externe werkelijkheid.
•  Bij vasculaire dementie kunnen de kleine herseninfarcten de communicatie tussen hersengebieden plotseling onderbreken, wat aanleiding kan geven tot hallucinaties.

Oorzaak 2: zintuiglijke achteruitgang

Wanneer iemand slechter gaat zien of horen, krijgt het brein minder of vervormde prikkels binnen. Het brein probeert de 'gaten' in te vullen, en bij dementie lukt dat corrigeren minder goed:

• Een schaduw op de muur wordt aangezien voor een persoon. Een patroon in het tapijt lijkt op kruipende insecten. Dit zijn illusies: misinterpretaties van wél aanwezige prikkels.
• Slechthorendheid kan ertoe leiden dat achtergrondruis, de koelkast of de wind, door het brein wordt vertaald naar stemmen of muziek.

Dit mechanisme kennen we ook van het Charles Bonnet syndroom, waarbij beschadigde ogen leiden tot fantoombeelden bij mensen die overigens helder van geest zijn. Bij dementie is het brein nog minder in staat om die beelden te corrigeren.

Oorzaak 3: onderprikkeling van de omgeving

Wanneer iemand met dementie in een stille, schemerdonkere kamer zit, krijgt het brein te weinig externe input. Om dat gebrek aan prikkels te compenseren, begint het brein zelf beelden of geluiden te produceren.

Dit verklaart een bekend fenomeen in de ouderenzorg: sundowning. De onrust en hallucinaties nemen toe in de late middag en vroege avond, als het licht afneemt en de drukte in de woongroep wegvalt.

Het brein is geen passieve ontvanger. Als er te weinig binnenkomt, gaat het zelf genereren.

Oorzaak 4: acuut medische oorzaken

Een plotselinge toename van hallucinaties is een waarschuwingssignaal. De oorzaak is dan vaak een delier: een tijdelijke lichamelijke ontregeling die uitgelokt kan worden door:

• Een infectie (zoals een blaasontsteking of longontsteking)
• Uitdroging of ondervoeding
• Bijwerkingen of wisselwerking van medicatie

Bij een plotselinge verandering is medisch onderzoek altijd de eerste stap — vóórdat je sensorisch gaat interveniëren.

Wat betekent dit voor de zorg?

Vanui sensorisch perspectief zijn er drie vragen die helpen om hallucinaties beter te begrijpen:

• Is de toestand plotseling verslechterd, en is er een lichamelijke oorzaak uitgesloten?
• Wat biedt de omgeving aan prikkels, is er voldoende licht, herkenbare geluiden en aanwezigheid?
• Is er sprake van zintuiglijke achteruitgang (ogen, oren) die aandacht verdient?
• Reageren op hallucinaties betekent zelden: negeren of corrigeren. Het betekent: aansluiten bij de beleving, de omgeving aanpassen en begrijpen wat het brein probeert te doen.

"Het brein van iemand met dementie vult in wat de zintuigen niet meer goed aanleveren. Dat vraagt om een omgeving die genoeg geeft."

Meer weten?

Op deze kennisbank vind je meer artikelen over dementie, NAH en sensorische informatieverwerking. Maar kennis lezen is iets anders dan kennis toepassen. Als je als zorgprofessional of team wilt leren hoe je dit vertaalt naar de dagelijkse zorg, dan is onze scholing de volgende stap.