IS ALLE GEDRAG SENSORISCH? GEDRAG BEGRIJPEN ALS ZORGPROFESSIONAL

Als zorgprofessional zie je gedrag. Onrust aan het einde van de middag. Iemand die zich terugtrekt, wegdroomt, of juist fel reageert bij de ochtendzorg. En bijna automatisch zoek je naar een verklaring: waar komt dit vandaan, en wat heeft deze persoon nodig?

Bij Sensorische Zorg kijken we dan naar prikkelverwerking: hoe iemand geluid, aanraking, beweging, licht en al die andere prikkels binnenkrijgt en verwerkt. Dat is een krachtige bril. Ze laat je gedrag zien dat anders 'onbegrepen' blijft. Maar het is niet de enige bril.

Gedrag ontstaat zelden uit één oorzaak

De richtlijn Probleemgedrag bij mensen met dementie van Verenso, de beroepsvereniging van specialisten ouderengeneeskunde, is hier helder over. Menselijk gedrag ontstaat vanuit een complex samenspel van biologische, psychologische, sociale en fysieke omgevingsfactoren: het bio-psycho-sociale model.

Hetzelfde gedrag, bijvoorbeeld onrust of verzet, kan dus verschillende bronnen hebben:

• Pijn
• Een beginnend delier
• Bijwerkingen van medicatie
• Een volle blaas, honger of vermoeidheid
• Angst of verveling
• Een omgeving die te druk, te kaal of te onvoorspelbaar is

De Verenso-richtlijn benadrukt zelfs dat je een lichamelijke oorzaak als pijn of een delier éérst uitsluit en behandelt, voordat je verder zoekt. Prikkelverwerking is één van die verklaringen.

De levensgeschiedenis kijkt mee

Naast het lichaam en de omgeving speelt de emotionele laag mee: het limbische systeem, met de amygdala als centrale speler in het verwerken van angst en gevaar.

Veel mensen dragen ingrijpende ervaringen uit hun leven jarenlang met zich mee, zonder dat het hun dagelijks functioneren zichtbaar in de weg zit. Maar bij het ouder worden, met verlies, kwetsbaarheid en cognitieve achteruitgang, kan de impact van zo'n gebeurtenis alsnog naar boven komen. Een oud trauma laat zich dan zien in het gedrag van nu.

Denk aan een cliënt die angstig en onrustig wordt onder de douche. Het ligt voor de hand om dat sensorisch te verklaren: de kou, het water op het gezicht, de aanraking. Maar soms roept juist het water een oude ervaring op, en gaat het niet om prikkelverwerking, maar om wat daaronder ligt. Ga je de levensgeschiedenis niet na, dan kun je dat over het hoofd zien.

Dat is neurologisch te begrijpen. Het 'gewone', bewuste geheugen leunt sterk op de hippocampus, en juist die structuur wordt bij dementie vaak vroeg aangetast. Het emotionele, lichamelijke geheugen leunt sterker op de amygdala, en dat blijft vaak langer toegankelijk. Wat je dan ziet, is geen herinnering ('dat gebeurde toen') maar een herbeleving ('dit gebeurt nu'). De persoon kan niet meer plaatsen waar de angst of het verzet vandaan komt.

Sensorisch én emotioneel: vaak tegelijk

Zo'n herbeleving wordt vaak door een prikkel opgeroepen: een onverwachte aanraking, voetstappen op de gang, een deur die dichtvalt. De prikkel is dan de trigger, maar de reactie is een emotionele, op het verleden gestoelde reactie, geen kwestie van prikkelverwerking op zich.

"Wat zie ik, en zou dit ook iets anders kunnen zijn?"

Waarom dit ertoe doet

Wie álles sensorisch verklaart, loopt het risico op tunnelvisie, en mist dan de pijn, de angst of het trauma dat eronder ligt. De kracht van een goede professional zit niet in één sluitende verklaring, maar in een open vraag: wat zie ik, en zou dit ook iets anders kunnen zijn?

Die vraag houdt je blik zuiver. Ze zorgt dat prikkelverwerking blijft wat het is: een centrale, betekenisvolle ingang om gedrag te begrijpen, maar altijd binnen het grotere geheel van de hele mens: zijn lichaam, zijn omgeving én zijn levensverhaal.

Meer weten?

Op deze kennisbank vind je meer artikelen over dementie, NAH en sensorische informatieverwerking. In onze scholing leer je gedrag zintuiglijk lezen én herkennen wanneer het ergens anders om vraagt, zodat je met vertrouwen kunt afstemmen op wat iemand op dat moment werkelijk nodig heeft.

Bronnen

• Verenso. Richtlijn Probleemgedrag bij mensen met dementie (2018, herzien). Bio-psycho-sociaal, multifactorieel verklaringsmodel; lichamelijke oorzaken als pijn en delier eerst uitsluiten.
• LeDoux, J. The Emotional Brain: de rol van de amygdala bij angst, dreiging en emotioneel geheugen.

Verder lezen: Van der Kolk, B. Het lichaam houdt de score (toegankelijke introductie over trauma en het lichamelijke geheugen; populairwetenschappelijk).